Phòng chống ngộ độc Thương lục

Trong đông y, Thương lục được xếp loại là dược liệu hạ phẩm, tức là có tác dụng chữa bệnh nhưng lại chứa độc tính. Rất nhiều trường hợp đã phải cấp cứu thậm chí tử vong sau khi sử dụng loại cây này không theo chỉ dẫn của bác sĩ.

Thương lục là một vị thuốc được dùng lâu đời trong Y học cổ truyền phương Đông với công dụng lợi tiểu, đại tả, thùy ẩm ở phủ tạng. Tuy rễ cây Thương lục nhiều tác dụng, nhưng có độc tính nên được xếp vào loại hạ phẩm. Gần đây tại một số nơi người ta thấy rễ cây hình củ hơi giống hình người nhầm lẫn với nhân sâm nên được dùng như thuốc bổ với tên gọi “sâm cao ly”. Trong những năm vừa qua, Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia đã xác định nguyên nhân nhiều vụ ngộ độc liên quan đến cây Thương lục và tham gia các hoạt động truyền thông cho cán bộ y tế cơ sở và người dân nhằm phòng tránh ngộ độc cây Thương lục.

1. Tình hình ngộ độc thực phẩm liên quan đến Thương lục tại Việt Nam

Trong thời gian vừa qua, nhiều địa phương đã có những báo cáo ngộ độc thực phẩm liên quan đến Thương lục. Trong giai đoạn từ năm 2020-2023, Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia đã tiếp nhận một số báo cáo về ngộ độc thực phẩm liên quan đến Thương lục, cũng như phân tích xác định nguyên nhân như sau:

Tháng 2/2020, báo cáo từ bản Kẻ Nâm, xã Châu Bình, huyện Quỳ Châu, tỉnh Nghệ An, xảy ra vụ ngộ độc thực phẩm sau bữa ăn gồm 12 người, trong bữa ăn có 06 người uống rượu ngâm rễ cây, buổi chiều có 05 người xảy ra triệu chứng ngộ độc, 04 người nhập viện, 01 người có triệu chứng buồn nôn và nôn, không nhập viện. Kết quả phân tích của Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia đã xác định loài trong mẫu rễ cây rừng không rõ nguồn gốc dùng để ngâm rượu là cây thuộc chi Thương lục Phytolacca acinosa và phát hiện các độc chất điển hình trong Thương lục gồm phytolaccagenin và phytolaccatoxin.

Tháng 5/2020, báo cáo từ huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn, xảy ra 01 vụ ngộ độc thực phẩm do uống rượu ngâm với rễ cây, 3 người mắc với triệu chứng buồn nôn, nôn và tiêu chảy. Kết quả phân tích của Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia xác định loài trong mẫu rượu ngâm củ và rễ là cây thuộc chi Thương lục Phytolacca esculenta và phát hiện các độc chất điển hình trong Thương lục gồm phytolaccagenin và phytolaccatoxin.

Tháng 6/2021, báo cáo từ Bệnh viện đa khoa tỉnh Hòa Bình, 05 bệnh nhân nhập viện với các triệu chứng giống nhau như: tê lưỡi, đau bụng dữ dội, nôn, tiêu chảy, vã mồ hôi, khó thở,… có uống rượu ngâm với củ của một loại cây mà theo họ đó là sâm. Kết quả phân tích của Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia trong mẫu rượu ngâm củ phát hiện độc chất điển hình trong Thương lục là phytolaccatoxin.

Tháng 1/2023, báo cáo từ thôn Lệc, xã Pờ Y, huyện Ngọc Hồi, tỉnh Kon Tum của Trung tâm Y Tế huyện Ngọc Hồi và Chi cục An toàn vệ sinh thực phẩm tỉnh Kon Tum, về một hộ gia đình gồm 05 người ngộ độc sau bữa ăn, trong đó có món rau rừng, được xác định là lá cây Thương lục, với các triệu chứng buồn nôn, nôn, tiêu chảy, người mệt mỏi, nhức đầu, run, một trường hơp có triệu chứng tức ngực, khó thở đã được cấp cứu kịp thời.

Tháng 4/2023, tại thôn Nhò Trong, xã Trì Quang, huyện Bảo Thắng, tỉnh Lào Cai xảy ra vụ ngộ độc thực phẩm sau bữa ăn gồm 11 người, trong bữa ăn có 02 người uống rượu trắng, 03 người uống rượu ngâm củ Thương lục do gia đình tự trồng. Trong đó có 03 người uống rượu ngâm củ Thương lục có biểu hiện: đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, nôn. đi ngoài phân lỏng kèm theo nhìn mờ, không có trường hợp tử vong. Kết quả kiểm nghiệm của Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia cho thấy mẫu rượu ngâm củ Thương lục và mẫu củ Thương lục do Trung tâm Y tế huyện Bảo Thắng lấy từ bữa ăn đều phát hiện độc tố phytolaccatoxin.

Ngộ độc Thương lục xảy ra chủ yếu do người dân nhầm lẫn với các loại thực vật ăn được khác, chủ yếu là nhân sâm.

2. Đặc điểm, phân bố và triệu chứng ngộ độc

2.1. Đặc điểm, phân bố:

Thương lục còn có tên gọi khác là thương lục nhỏ, sơn la bạc, kim thất lương, trưởng bất lão, bạch mẫu kê hoặc dã la bạc, có hai loại phổ biến ở Việt Nam với tên khoa học là Phytolacca esculenta Van Hout và Phytolacca acinosa, thuộc họ Thương lục (Phytolaccaceae)

Mô tả cây: Cây thân thảo, sống lâu năm, cao hơn 1m. Thân cây nhẵn, không lông, thân hình trụ tròn hoặc hơi có cạnh màu xanh lục hoặc hơi pha màu đỏ tím. Lá cây kiểu đơn, nguyên, có cuống, mọc so le, phiến lá hình trứng tròn, đầu nhọn, mép lá nguyên, 2 mặt lá nhẵn, dài 10-38 cm, rộng 13-14 cm. Cụm hoa hình chùm, dài 15-20 cm, gồm nhiều hoa mẫu 5, màu trắng. Quả mọng, hình cầu dẹt có 8-10 múi, với vòi nhụy tồn tại, khi chín có màu đỏ tía hay tím đen. Rễ hình củ hơi giống hình người, dễ nhầm lẫn với nhân sâm.

mot-so-bo-phan-cay-thuong-luc

Hình  1. Một số bộ phận của cây Thương lục: (A) – Rễ; (B) – Quả; (C) – Hoa

Thương lục có nguồn gốc ở Trung Quốc và di thực vào Việt Nam cách đây khoảng 10 năm. Hiện nay, dược liệu này được trồng ở một số nơi ở nước ta nhưng số lượng trồng không nhiều. Cây phân bố chủ yếu tại các tỉnh vùng núi với độ cao 700 – 1600 m, như Sa Pa, Mường Khương (Lào Cai), Kỳ Sơn (Nghệ An), Phong Thổ (Lai Châu), Quan Hóa (Thanh Hóa)…

Một số thực vật dễ nhầm lẫn với Thương lục: Nhân sâm

Bảng 1. Thương lục dễ nhầm lẫn với Nhân sâm

thuong-luc-de-nham-lan-voi-nhan-sam

2.2. Độc tố của cây Thương lục

Hầu hết các bộ phận của cây Thương lục đều chứa độc tố là phytolaccatoxin các saponin triterpen esculentosid A, B, H, I, L, K, M

doc-to-dien-hinh-cua-thuong-luc

Hình  2. Độc tố điển hình của Thương lục

R1=CH3; R2=R3=H : phytolaccagenin

R1=CH3; R2=H; R3=-xyl : esculentoside B (Phytolaccoside B)

Theo một số tài liệu về cây thuốc ở Việt Nam cho thấy cây Thương lục có nhiều công dụng long đàm, chống viêm, kháng khuẩn, lợi tiểu, giảm phù nề, kích thích hệ miễn dịch nhưng có độc tính nên cần thận trọng khi dùng kết hợp. Tác dụng chính chính của độc tố trên mang độc tố nhóm saponin gây kích ứng mạnh niêm mạc. Khi ăn phải nhẹ thì đau mồm, lưỡi, nôn, đau bụng dữ dội, nặng thì co quắp, hôn mê. 
2.3. Triệu chứng ngộ độc 
Triệu chứng ngộ độc xuất hiện sau khoảng 20 phút đến 3 giờ sau ăn/uống.
Các triệu chứng ngộ độc: nhẹ thì thân nhiệt tăng, tim đập nhanh, thở nhanh, nôn mửa, đau bụng, tinh thần hoảng hốt. Nặng thì gây liệt thần kinh, hôn mê, thở khó khăn, huyết áp hạ, tim ngừng đập gây tử vong. 
3. Phòng chống và xử lý ngộ độc do Thương lục
3.1. Xử lý ngộ độc Thương lục
Trong trường hợp phát hiện bệnh nhân ngộ độc, cần thông báo cho cơ quan y tế và đưa bệnh nhân đến bệnh viện kịp thời và chữa các triệu chứng là chủ yếu. 
Các biện pháp cụ thể xử lý ngộ độc như sau:
- Hạn chế hấp thu: 
+ Gây nôn: tiến hành khi bệnh nhân mới ăn xong, bệnh nhân tỉnh, hợp tác. Gây nôn bằng cơ học, cho bệnh nhân uống nước rồi dùng tăm bông hoặc ống xông ngoáy họng. 
+ Rửa dạ dày: Ngay sau khi phát hiện ngộ độc, hiệu quả nhanh nhất trong 60 phút đầu bị ngộ độc cấp.
+ Sử dụng than hoạt: dùng sau khi gây nôn hoặc rửa dạ dày. Không dùng khi đang co giật, hôn mê. 
- Điều trị triệu chứng: cần theo dõi sát các dấu hiệu co giật, nhịp tim, huyết áp. Các biện pháp điều trị hỗ trợ là quan trọng, không có thuốc giải độc đặc hiệu.
3.2. Dự phòng ngộ độc Thương lục
Ngộ độc Thương lục thường do nguyên nhân chính là nhầm lẫn với nhân sâm nên được nhiều người dùng như thuốc bổ. Do đó để phòng tránh ngộ độc Thương lục cần làm tốt các công tác sau: 
- Tuyên truyền kiến thức, tránh các trường hợp ngộ độc do nhầm lẫn 
- Không tự ý sử dụng thuốc nam, thuốc đông y khi chưa có hướng dẫn của thầy thuốc. 
- Khuyến cáo người dân cảnh giác cao, không nên tự ý hái hoặc lấy các loại rễ cây mà không rõ các loại độc tính để sử dụng
4. Hoạt động tuyên truyền phòng chống ngộ độc Thương lục
Trong những năm vừa qua, Viện kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia đã xác định nguyên nhân vụ ngộ độc thực phẩm liên quan đến Thương lục và tham gia các hoạt động truyền thông cho cán bộ y tế cơ sở và người dân nhằm phòng tránh ngộ độc Thương lục. Với mong muốn góp phần giảm các trường hợp ngộ độc thực phẩm do Thương lục nói riêng và các độc tố tự nhiên nói chung, Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia thường xuyên triển khai các hoạt động điều tra, xác định nguyên nhân ngộ độc thực phẩm cũng như truyền thông phòng chống ngộ độc. Hoạt động truyền thông phòng chống ngộ độc Thương lục sẽ góp phần giúp hạn chế các trường hợp ngộ độc trong tương lai. Đồng thời, các kết quả kiểm nghiệm kịp thời sẽ giúp khẳng định nguyên nhân ngộ độc và giúp các bác sĩ điều trị nhanh chóng có biện pháp kịp thời xử lý các trường hợp ngộ độc xảy ra.
Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia là đơn vị kiểm nghiệm thực phẩm tuyến cao nhất, trực thuộc Bộ Y tế, được thành lập theo Quyết định số 376/QĐ-TTg ngày 23 tháng 3 năm 2009 của Thủ tướng Chính phủ. Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia được Bộ Y tế, Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn và Bộ Công thương chỉ định là đơn vị kiểm nghiệm phục vụ quản lý nhà nước. Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia là đơn vị kiểm nghiệm trọng tài trong cả nước về chất lượng, an toàn thực phẩm. Ngoài thực hiện nhiệm vụ kiểm nghiệm thực phẩm phục vụ quản lý nhà nước theo đúng chức năng và nhiệm vụ, Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia thực hiện dịch vụ kiểm nghiệm thực phẩm cho khách hàng có nhu cầu. Với năng lực kiểm nghiệm thực phẩm đứng đầu tại Việt Nam, phòng thí nghiệm với các trang thiết bị hiện đại và đội ngũ cán bộ, chuyên gia giàu kinh nghiệm, Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia cam kết mang đến cho khách hàng dịch vụ kiểm nghiệm thực phẩm tốt nhất với các phương châm: Trung thực, tận tâm, chính xác, hiệu quả, uy tín.

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Đỗ Tất Lợi (2004), Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, Nhà xuất bản Y học. 
2. Đỗ Huy Bích (2006), Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam, Nhà xuất bản Khoa học và Kỹ thuật
3. Bộ Y tế (2015), Hướng dẫn chẩn đoán và xử trí ngộ độc.
4. Trần Công Khánh (2004),  Cây độc ở Việt Nam, Nhà xuất bản Y học. 
 

VIDEO
THỐNG KÊ TRUY CẬP
  • Tổng lượt truy cập4795397
  • Hàng tháng2303
  • Hôm nay2217
  • Đang Online17